فرمان «سِیرُوا فِی الْأَرْضِ‏» شش بار در قرآن آمده است. متأسّفانه كافران بیش از ما به این دستور عمل كردند و وجب به وجب كشورهاى اسلامى را كاوش كردند و از منابع، ذخایر، نقاط قوّت و ضعف، آثار فرهنگى، كتب خطى و هنرهاى مسلمانان آگاه شده و آنها را غارت كردند و مسلمانان در خواب غفلت ماندند. بر مسلمانان واجب است از فرصتهای مناسبی چون عید نوروز برای جبران این غفلت بهره برده و به منظور کسب تجربه و عبرتگیری از ملل سابق در جهان گردش نمایند. در این مجال به بررسی جایگاه سفر و فواید آن از منظر آیات پرداخته می‌شود.


سفر

آثارى كه در نقاط مختلف روى زمین از دوران هاى قدیم باقى مانده اسناد زنده و گویاى تاریخ هستند، و حتى ما از آنها بیش از تاریخ مدون بهره‏مند مى‏شویم، آثار باقیمانده از دورانهاى گذشته، اشكال و صور و نقوش روح و دل و تفكرات و قدرت و عظمت و حقارت اقوام را به ما نشان می دهد، در صورتى كه تاریخ فقط حوادث وقوع یافته و عكس هاى خشك و بى روح آنها را مجسم مى‏سازد.

آرى ویرانه كاخ هاى ستمگران، و بناهاى شگفت‏انگیز اهرام مصر و برج بابل و كاخهاى كسرى و آثار تمدن قوم سبا و صدها نظائر آن كه در گوشه و كنار جهان پراكنده‏اند، هر یك در عین خاموشى هزار زبان دارند و سخن ها مى‏گویند، و اینجا است كه شاعران نكته سنج به هنگامى كه در برابر خرابه‏هاى این كاخ ها قرار مى‏گرفتند، تكان شدیدى در روح خود احساس كرده و اشعار شورانگیزى مى‏سرودند چنان كه" خاقانى" این آوازها را از درون ذرات كاخ شكست‏خورده كسرى و مانند آن با گوش جان شنیده، و آنها را در شاهكارهاى ادبى سرودند:

بر دیده من خندید كاینجا ز چه مى‏گرید؟             خندند بر آن دیده كاینجا نشود گریان!

 

مطالعه یك سطر از این تاریخهاى زنده معادل مطالعه یك كتاب قطور تاریخى است و اثرى كه این مطالعه در بیدارى روح و جان بشر دارد با هیچ چیز دیگرى برابرى نمى‏كند، زیرا هنگامى كه در برابر آثار گذشتگان قرار مى‏گیریم گویا یك مرتبه ویرانه‏ها جان مى‏گیرند و استخوانهاى پوسیده از زیر خاك زنده مى‏شوند، و جنب و جوش پیشین خود را آغاز مى‏كنند، بار دیگر نگاه مى‏كنیم همه را خاموش‏ و فراموش شده مى‏بینیم و مقایسه این دو حالت نشان مى‏دهد افراد خودكامه‏اى چه كوتاه‏فكرند كه براى رسیدن به هوسهاى بسیار زودگذر آلوده هزاران جنایت مى‏شوند.

و لذا قرآن مجید دستور مى‏دهد كه مسلمانان در روى زمین به سیر و سیاحت بپردازند و آثار گذشتگان را در دل زمین و یا در روى خاك با چشم خود ببینند و از مشاهده آن عبرت گیرند.

«قُلْ سِیرُوا فِی الْأَرْضِ فَانْظُرُوا كَیْفَ بَدَأَ الْخَلْقَ ثُمَّ اللَّهُ یُنْشِئُ النَّشْأَةَ الْآخِرَةَ إِنَّ اللَّهَ عَلى‏ كُلِّ شَیْ‏ءٍ قَدِیرٌ»؛ «بگو: در زمین بگردید، پس بنگرید كه (خداوند) چگونه آفرینش را آغاز كرده است؟ سپس (همان) خدا نشئه‏ى آخرت (قیامت) را ایجاد مى‏كند، همانا خداوند بر هر كارى بسیار توانا است»

آرى در اسلام نیز جهانگردى وجود دارد، و به آن اهمیت زیادى داده شده اما نه بسان توریستهاى هوسران و هوسباز امروز بلكه براى تحقیق و بررسى آثار و سرنوشت پیشینیان و مشاهده آثار عظمت خداوند در نقاط مختلف جهان، و این همان چیزى است كه قرآن نام آن را "سیر فى الارض" گذارده و طى آیات متعددى به آن دستور داده است از جمله:

1ـ «قُلْ سِیرُوا فِی الْأَرْضِ ثُمَّ انْظُرُوا كَیْفَ كانَ عاقِبَةُ الْمُكَذِّبِینَ»؛ « (اى پیامبر! به آنان) بگو: در زمین بگردید، سپس بنگرید كه سرنوشت تكذیب كنندگان چگونه شد؟»

 

پیام‏ها:

ـ سفرهاى علمى و آموزنده و عبرت‏آور، ستوده و نیكوست.

ـ شكست و سقوط مخالفان حقّ حتمى است، اگر شك دارید، تاریخشان را بخوانید و با سفر، آثارشان را ببینید و عبرت بگیرید.

ـ عوامل عزّت یا سقوط جوامع، قانونمند است. اگر عواملى مثل انكار و تكذیب حقّ در زمانى سبب هلاكت شد، در زمان دیگر هم سبب مى‏شود.

جهانگردی

ـ یكى از عوامل سقوط تمدّن‏ها، تكذیب انبیا است.

ـ جلوه‏هاى گذرا مهم نیست، پایان كار مهم است.

2ـ «قُلْ سِیرُوا فِی الْأَرْضِ فَانْظُرُوا كَیْفَ بَدَأَ الْخَلْقَ ثُمَّ اللَّهُ یُنْشِئُ النَّشْأَةَ الْآخِرَةَ إِنَّ اللَّهَ عَلى‏ كُلِّ شَیْ‏ءٍ قَدِیرٌ»؛ «بگو: در زمین بگردید، پس بنگرید كه (خداوند) چگونه آفرینش را آغاز كرده است؟ سپس (همان) خدا نشئه‏ى آخرت (قیامت) را ایجاد مى‏كند، همانا خداوند بر هر كارى بسیار توانا است.»

 

پیام‏ها:

ـ جهانگردى، سیر و سفر، مطالعه‏ طبیعت و گردش‏هاى هدفدار، یك وظیفه و ارزش است.

ـ گردش در طبیعت، انسان را به فكر وامى‏دارد.

ـ با مطالعه‏ى دقیق در آفرینش، شك و تردید خود را بر طرف كرده و خدا را بهتر مى‏توانیم بشناسیم.

ـ بهترین دلیل معاد، قدرت‏نمایى خداوند در پدید آوردن موجودات در نخستین مرتبه است.

3ـ «قُلْ سِیرُوا فِی الْأَرْضِ فَانْظُرُوا كَیْفَ كانَ عاقِبَةُ الَّذِینَ مِنْ قَبْلُ كانَ أَكْثَرُهُمْ مُشْرِكِینَ»؛ «بگو: در زمین سیر كنید پس بنگرید عاقبت كسانى كه قبل از شما (زندگى مى‏كردند و) بیشترشان مشرك بودند چگونه بود.»

قرآن مجید دستور مى‏دهد كه مسلمانان در روى زمین به سیر و سیاحت بپردازند و آثار گذشتگان را در دل زمین و یا در روى خاك با چشم خود ببینند و از مشاهده آن عبرت گیرند

پیام‏ها:

ـ جهانگردى هدفدار، مورد سفارش اسلام است.

ـ حفظ آثار عبرت‏انگیز براى آیندگان، لازم است.

ـ تاریخ از منابع شناخت است. مطالعه‏ى تاریخ و بهره‏گیرى از حوادث گذشته، چراغ راه آینده است.

ـ سنّت‏ها و قوانین حاكم بر تاریخ، ثابت است. (با مطالعه‏ى علل حوادث دیروز، مى‏توان راه امروز را شناسایى كرد.)

ـ یك جامعه با اكثریّت منحرف، به قهر الهى مبتلا خواهد شد، گرچه تعدادى خوبان هم در آن باشند. (هر گاه در منطقه‏اى اكثریّت مردم فاسد شدند، جهاد و یا هجرت از آن جا لازم است.)

متاسفانه این دستور زنده اسلامى نیز مانند بسیارى از دستورات فراموش شده دیگر، از طرف مسلمانان توجهى به آن نمى‏شود، حتى جمعى از علماء و دانشمندان اسلامى گویا در محیط فكر خود، زمان و مكان را متوقف ساخته‏اند، و در عالمى غیر از این عالم زندگى مى‏كنند، از تحولات اجتماعى دنیا بى‏خبرند و به كارهاى جزئى و كم اثر كه در مقابل كارهاى اصولى و اساسى ارزش چندانى ندارد خود را مشغول ساخته‏اند.

در دنیایى كه حتى پاپها و كاردینالهاى مسیحى كه بعد از قرنها انزوا و گوشه‏گیرى و قطع ارتباط با دنیاى خارج، به سیر در ارض مى‏پردازند تا نیازمندیهاى زمان را درك كنند، آیا نباید مسلمانان به این دستور صریح قرآن عمل كنند و خود را از تنگناى محیط محدود فكرى بدر آورند تا تحول و جنبشى در عالم اسلام و مسلمین پدید آید؟

آنچه در آیات فوق گفته شد بیانیه روشنى است براى همه انسانها و وسیله هدایت و اندرزى است براى همه پرهیزگاران. یعنى در عین اینكه این بیانات جنبه همگانى و مردمى دارد تنها پرهیزگاران و افراد با هدف از آن الهام مى‏گیرند و هدایت مى‏شوند.




موضوع :
مباحث دینی ,